کتواسیدوز دیابتی (DKA): علائم خطر، پیشگیری و اقدام فوری
در صورت شک به کتواسیدوز دیابتی، چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کنیم؟
اگر دچار تنگی نفس، احساس گیجی یا خستگی و خوابآلودگیِ شدید، استفراغ مداوم بیش از دو ساعت یا ناتوانی در خوردن یا نوشیدن شدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. در صورت مشاهده این علائم، به هیچ وجه برای بررسی کتون یا بالاتر رفتن قند منتظر نمانید. در صورت کاهش هوشیاری یا مشکل تنفسی با اورژانس پزشکی (115) تماس بگیرید.
فهرست مطالب
کتواسیدوز دیابتی چیست و چرا خطرناک است؟
کتواسیدوز دیابتی (یا DKA) زمانی ایجاد میشود که کمبود شدید انسولین، تولید کتون را افزایش دهد و خون بیش از حد اسیدی شود. لازم نیست مقدار انسولین بدن به صفر برسد. کمآبی و بههمخوردن تعادل املاح بدن نیز میتوانند وضعیت را وخیم کنند.
انسولین به مصرف گلوکز در بسیاری از بافتها کمک میکند و تولید بیرویهٔ کتون را مهار میکند. با کمبود آن، تجزیه چربیها افزایش مییابد و کبد کتون بیشتری میسازد. کتون همیشه مادهای زیانآور نیست؛ بدن میتواند از آن انرژی بگیرد. مشکل در کتواسیدوز، تجمع بیش از حد کتون همراه با اسیدی شدن خون است. بنابراین «کتون مثبت» و «کتواسیدوز» یک معنی ندارند.
علائم کتواسیدوز دیابتی و زمان اقدام فوری
تشنگی غیرمعمول، تکرر ادرار، خشکی دهان و خستگی میتوانند از نشانههای اولیه باشند. تهوع، استفراغ، درد شکم، بوی میوهای یا استونمانندِ نفس و تنفس سریع و عمیق، شک به کتواسیدوز را بیشتر میکنند. علائم ممکن است طی چند ساعت تشدید شوند؛ دقت کنید که لازم نیست حتماً تمام این نشانهها با هم وجود داشته باشند تا اقدام کنید.
چه علائمی نیاز به مراجعه فوری دارند؟
- تنفس سخت، سریع یا غیرعادی و عمیق
- احساس گیجی، کاهش هوشیاری یا خوابآلودگی شدید
- استفراغ مکرر
- ناتوانی در خوردن یا نوشیدن
- درد شکم شدید همراه با بدحالی یا دیگر نشانهها
- کتون بسیار بالا، یا بدتر شدن حال فرد با وجود اجرای برنامه درمانی.
حواستان باشد
در چه شرایطی باید با متخصصان تماس بگیریم؟
اگر قند با اصلاح تجویزشده پایین نمیآید، کتون افزایش یافته یا نمیدانید برنامه روز بیماری را چطور اجرا کنید، همان موقع راهنمایی بگیرید. اگر تیم درمان در دسترس نیست و بدحالی یا افزایش کتون ادامه دارد، به اورژانس مراجعه کنید.
چه عواملی احتمال کتواسیدوز را افزایش میدهند؟
کتواسیدوز (DKA) در دیابت نوع ۱ شایعتر است، اما در نوع ۲ هم رخ میدهد. گاهی اولین نشانه دیابت تشخیصدادهنشده، بهویژه در کودکان، کتواسیدوز است. نرسیدن انسولین کافی، فراموش کردن تزریق، انسولین منقضی شده، اختلال پمپ انسولین، عفونت و بیماری از عوامل مهمی هستند که احتمال کتواسیدوز را افزایش میدهند. دقت کنید که در هنگام بیماری، حتی با کمخوری ممکن است بدن به انسولین بیشتری نیاز داشته باشد.
اگر دیابت نوع ۲ دارید
کتواسیدوز فقط مخصوص افرادی که انسولین استفاده میکنند نیست. بعضی داروهای گروه SGLT2، مانند امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین، در موارد نادر با DKA همراه میشوند؛ حتی گاهی بدون افزایش شدید قند. هنگام مراجعه، در صورت مصرف این داروها حتماً به پزشک اطلاع دهید.
کتواسیدوز فقط مخصوص افرادی که انسولین استفاده میکنند نیست!
اگر این داروها را مصرف میکنید و علائمی مشکوک به کتواسیدوز دارید، مصرف آن دارو را متوقف کنید و فوراً کمک پزشکی بگیرید؛ چرا که فقط قطع دارو برای رفع خطر کافی نیست. شروع مجدد مصرف داروها باید با نظر پزشک باشد. این توصیه مخصوص این گروه دارویی است و نباید به قطع انسولین تعمیم داده شود.
اگر از پمپ انسولین استفاده میکنید
اختلال در عملکرد پمپ انسولین میتواند به سرعت مشکلساز شود. در صورت افزایش غیرمنتظرهٔ قند یا کتون خون، وضعیت محل تزریق، لوله، مخزن و هشدارهای دستگاه را بررسی کنید. برنامهٔ جایگزین تزریق را از قبل از تیم درمان بگیرید تا به استفاده از یک روش وابسته نباشید.
چه زمانی و چگونه کتون را بررسی کنیم؟
اگر در معرض کتواسیدوز هستید، هنگام بیماری، تهوع یا استفراغ، علائم مشکوک، نرسیدن انسولین یا افزایش ماندگار قند، طبق برنامه خود کتون را بررسی کنید. قند ۲۵۰ میلیگرم بر دسیلیتر یا بالاتر یکی از موقعیتهای رایج برای بررسی است؛ اما تنها معیار نیست. برای برخی افراد، بررسی در قند پایینتر هم لازم است.
اگر قندتان چندان بالا نبود، خطر را دستکم نگیرید!
کتون خون یا ادرار؟
- تست کتون خون: دستگاه سازگار و نوار مخصوص کتون لازم دارد؛ نتیجه معمولاً به صورت
mmol/Lنمایش داده میشود. بررسی کتون خون برای پیگیری وضعیت، بهویژه در کودکان، ترجیح دارد. - تست کتون ادرار: نتیجه با مقایسه رنگ نوار با راهنمای همان محصول خوانده میشود. ممکن است تغییرات میزان کتون در تست ادرار، دیرتر از تست خون ظاهر شود.
نوارها باید در شرایط مناسب نگهداری شده باشند و مهلت مصرف آنها تمام نشده باشد. زمان و نحوهٔ خواندن نتیجه را از دستورالعمل محصول دنبال کنید. اگر ابزار ندارید و علائم خطر وجود دارد، نباید به منظور تهیه نوار مراجعه را عقب بیندازید.
نتیجه تست کتون چه معنایی دارد و قدم بعدی چیست؟
جدول زیر راهنمای عمومی کتون خون برای بزرگسالان غیرباردار است؛ برای کودکان و شرایط بارداری، بخش مخصوص همان گروه و توصیههای پزشک خود را دنبال کنید. علائم خطر در هر عددی بر جدول اولویت دارند.
| کتون خون؛ میلیمول بر لیتر (mmol/L) | اقدام عمومی |
|---|---|
| کمتر از ۰.۶ | معمولاً افزایش قابلتوجه کتون وجود ندارد؛ بدحالی یا قند بالا همچنان نیاز به رسیدگی دارد. |
| ۰.۶ تا ۱.۵ | افزایش خفیف؛ برنامه روز بیماری را اجرا و حدود دو ساعت بعد دوباره کتون خون را بررسی کنید. اگر ناخوش هستید، همین حالا تماس بگیرید. |
| بیشتر از ۱.۵ و کمتر از ۳ | فوراً با تیم درمان تماس بگیرید؛ حتی اگر حالتان بد نیست. یا اینکه مستقیم به اورژانس مراجعه کنید. |
| ۳ یا بیشتر | برای ارزیابی فوری به اورژانس مراجعه کنید؛ احتمال کتواسیدوز مطرح است. |
این جدول ابزار تشخیص قطعی نیست. محدودهها بر پایه راهنمای NHS و معیار کتون در گزارش اجماعی DKA تنظیم شدهاند؛ مقدار مرزی ۳ نیز برای ارزیابی فوری در نظر گرفته شده است.
عدد کتون ادرار قابل تبدیل مستقیم به عدد کتون خون نیست. نتیجه متوسط یا زیاد، بهویژه همراه بدحالی، نیازمند ارزیابی فوری است. کتون ادرار ۲ یا بیشتر میتواند از یافتههای نگرانکننده باشد؛ نام دسته و رنگ را با راهنمای همان نوار تطبیق دهید.
چگونه از کتواسیدوز پیشگیری کنیم؟ برنامه روز بیماری
برنامه روز بیماری یعنی از قبل بدانید هنگام تب، عفونت، استفراغ یا کمخوری، قند و کتون را چه زمانی بررسی کنید، داروها چگونه تنظیم شوند و چه زمانی کمک بگیرید.
۱. انسولین را خودسرانه قطع نکنید
در دیابت نوع ۱، حتی وقتی غذا نمیخورید، بدن به انسولین پایه نیاز دارد. مقدار انسولین وعدهای یا اصلاحی باید با غذا، قند، کتون و برنامه فردی هماهنگ شود. کماشتهایی بهتنهایی مجوز حذف انسولین یا کاهش همه دوزها نیست. برای رژیمهای مخلوط یا پمپ، برنامه مخصوص همان روش لازم است.
۲. پایش را به ناشتا و بعد غذا محدود نکنید
در روز بیماری، ممکن است بررسی در طول شب هم لازم باشد. برای بسیاری از بزرگسالان، پایش قند دستکم هر چهار ساعت لازم است؛ کتون بالا یا تغییر حال، پیگیری زودتر میخواهد. برنامه کودکان معمولاً فشردهتر است. اگر عدد سنسور با حال فرد هماهنگ نیست، قند انگشتی را هم بررسی کنید.
۳. مایعات و غذا را با وضعیت قند هماهنگ کنید
اگر هوشیارید و میتوانید بنوشید، مایعات را کمکم و مکرر مصرف کنید. در قند بالا معمولاً نوشیدنی بدون قند مناسبتر است؛ در افت قند یا ناتوانی در خوردن غذا، ممکن است طبق برنامه به کربوهیدرات یا نوشیدنی حاوی قند نیاز داشته باشید. «همیشه فقط مایعات غیرشیرین» قاعده مناسبی نیست. اگر مایعات را نگه نمیدارید، کمک پزشکی بگیرید.
در بیماری قلبی یا کلیوی همراه با محدودیت مایعات، مقدار نوشیدن را با تیم درمان هماهنگ کنید؛ توصیه «مایعات فراوان» برای همه یکسان نیست.
۴. برای داروهای نوع ۲ برنامه جدا داشته باشید
برخی داروها در بیماری حاد یا کمآبی باید موقتاً قطع یا تنظیم شوند. اگر SGLT2 مصرف میکنید و بیمار شدهاید، آن را موقتاً کنار بگذارید و با تیم درمان برای بررسی و زمان شروع مجدد تماس بگیرید. برنامه دقیق سایر داروها را نیز از پزشک یا داروساز بگیرید.
۵. برای پایینآوردن قند همراه با کتون، ورزش نکنید
ورزش در شرایط کمبود انسولین و بالا بودن کتون میتواند وضعیت را بدتر کند. تا رفع مشکل و دریافت راهنمایی، ورزش را به تعویق بیندازید.
چکلیست آمادگی
- برنامه مکتوب روز بیماری و شماره تماس تیم درمان، از جمله خارج از ساعت کاری؛
- انسولین و وسایل سالم تزریق، ابزار سنجش قند و کتون و نوار معتبر؛
- برنامه جایگزین در صورت اختلال پمپ؛
- روش ثبت قند، کتون، دارو، مایعات و علائم؛
- یک فرد مطلع که هنگام بدحالی کمک کند.
این فهرست را در زمانی که حالتان خوب است با تیم درمان تکمیل کنید.
والدین و مراقبان کودکان و نوجوانان به چه نکاتی توجه کنند؟
در کودک مبتلا به نوع ۱، تهوع و استفراغ را بدون بررسی به بیماری گوارشی نسبت ندهید. برنامه روز بیماری کودکان میتواند پایش قند و کتون هر ۱ تا ۲ ساعت را لازم کند. کودک خردسال، ادامه استفراغ، افزایش کتون یا بدترشدن حال به تماس زودتر نیاز دارد؛ برای رسیدن به عدد بزرگسالان صبر نکنید.
اگر کودکی که هنوز دیابتش تشخیص داده نشده، تشنگی و ادرار زیاد، کاهش وزن یا خستگی دارد، باید بررسی پزشکی شود. همراهشدن این نشانهها با استفراغ، درد شکم، تنفس غیرعادی یا خوابآلودگی، مراجعه فوری را ضروری میکند.
درباره تزریق فراموششده با نوجوان بدون سرزنش صحبت کنید. ترس از افت قند، خستگی از درمان یا مشکل دسترسی به انسولین را با تیم درمان در میان بگذارید. هدف، پیدا کردن راهحل قابل اجراست.
در بارداری چه توصیههای ویژهای وجود دارد؟
این بخش هم برای فردی است که از قبل دیابت نوع ۱ یا ۲ داشته و هم برای فرد مبتلا به دیابت بارداری. بارداری همراه با دیابت نوع ۱ یا ۲، همان دیابت بارداری نیست؛ اما هر سه گروه باید نشانههای خطر را بشناسند.
در بارداری، DKA میتواند با قند پایینتر از حالت غیربارداری رخ دهد و سلامت مادر و جنین را تهدید کند. بنابراین برای رسیدن قند به ۲۵۰ یا ۳۰۰ منتظر نمانید. رژیمهای بسیار محدودکننده کربوهیدرات نیز انتخاب مناسبی برای خوددرمانی در بارداری نیستند.
- اگر باردارید و دیابت دارید، هنگام ناخوشی یا افزایش قند از محدوده تعیینشده، فوراً با تیم دیابت یا تیم مراقبت بارداری تماس بگیرید.
- اگر نوع ۱ دارید، ابزار بررسی کتون خون و آموزش استفاده از آن را دریافت کنید؛ هنگام ناخوشی یا افزایش قند، طبق برنامه کتون را بررسی کنید.
- در نوع ۲ یا دیابت بارداری نیز نبود دستگاه کتون یا مصرفنکردن انسولین، دلیل بهتعویقانداختن تماس نیست.
- استفراغ مکرر، ناتوانی در نوشیدن، تنفس غیرعادی یا گیجی را صرفاً به بارداری نسبت ندهید؛ به اورژانس مراجعه کنید و بارداری خود را اطلاع دهید.
تیم درمان درباره نیاز به آزمایش فوری کتون و بررسی بیمارستانی تصمیم میگیرد. جدول کتون بزرگسالان این درس، مجوز صبرکردن در بارداری نیست.
کتواسیدوز چگونه درمان میشود و پس از بهبود چه کنیم؟
در صورت شک به DKA، ارزیابی فوری پزشکی لازم است. درمان معمولاً در اورژانس یا بیمارستان و با جبران مایعات، انسولین، پایش و تنظیم املاحی مانند پتاسیم و رسیدگی به عامل زمینهای انجام میشود. نوع و مسیر تزریق را تیم درمان تعیین میکند. نوشیدن آب یا تزریق خودسرانه انسولین، جای این ارزیابی را نمیگیرد.
پس از بهبود، علت را با تیم درمان مرور کنید: دسترسی به انسولین، روش تزریق یا پمپ، برنامه روز بیماری و امکان کمکگرفتن. داشتن برنامهای که در زندگی واقعی قابل اجرا باشد، از حفظکردن چند عدد مفیدتر است.
پیام اصلی درس: انسولین کافی، پایش متناسب با وضعیت و اقدام زودهنگام به کاهش خطر کتواسیدوز کمک میکنند. در کودک، بارداری یا وجود علائم خطر، برای عدد بالاتر قند یا کتون منتظر نمانید.
قدم بعدی: در ویزیت بعدی، برنامه روز بیماری خود یا فرزندتان را با تیم درمان بنویسید و نسخهای در دسترس مراقبان بگذارید.
منابع علمی
- گزارش اجماعی بحرانهای قند خون در بزرگسالان؛ ADA/EASD و همکاران، ۲۰۲۴
- استاندارد ADA درباره بحرانهای قند خون، ۲۰۲۶
- راهنمای ISPAD درباره روز بیماری کودکان و نوجوانان، ۲۰۲۲
- راهنمای NICE درباره دیابت در بارداری؛ NG3
- استاندارد ADA درباره بارداری، ۲۰۲۶
- NHS؛ کتواسیدوز دیابتی
- MHRA؛ خطر کتواسیدوز با داروهای SGLT2، ۲۰۱۶
- Diabetes UK؛ مدیریت دیابت هنگام بیماری
- ADA؛ مدیریت کتون
- Diabetes UK؛ کتون و دیابت
- ADA؛ ورزش و دیابت نوع ۱
- CDC؛ کتواسیدوز دیابتی، ۲۰۲۴
- NICE؛ دیابت کودکان و نوجوانان، NG18
متن کامل ویدیو
کتواسیدوز دیابتی چیه؟ چرا اینقدر خطرناکه؟ امروز قرار هست راجع به یک عارضهی بسیار مهمِ بیماری دیابت، که همون کتواسیدوز دیابتیه، خدمتتون صحبت بکنم. در حقیقت، تا قبل از سال ۱۹۲۰ که اولین بار انسولین به دنیا معرفی بشه و استخراج بشه از لوزالمعده یک حیوانی و بعد فرآیندسازی بشه و تزریق بشه، تمام بیماران دیابت نوع یک بلااستثنا همه از بین میرفتن.
و بعد از اون، پیشرفتی که در علم حاصل شد و امروزه انسولینهای خیلی جدید، خیلی پیشرفته، خیلی خوبی رو داریم و روشهای تزریق انسولین در خدمت بشر هست، باعث شده که بیماران دیابتی زنده بمونن، زندگی عادی داشته باشن، و علت فوت بیماران دیابتی تا قبل از اون سال، عارضهی کتواسیدوز دیابتی بود. کتواسیدوز دیابتی چیه؟ چرا اینقدر خطرناکه؟ وقتی که انسولین کم میشه و میزان انسولین بدن ما به صفر میرسه، بدن شروع میکنه برای سوختوساز و مصرف انرژی از چربی استفاده بکنه. تا قبل از اون، از قند بدن ما استفاده میکرد.
به این معنا که قند یا گلوکز وارد سلول میشه، به عنوان سوخت مصرف میشه، انرژی میگیریم. الان من دارم صحبت میکنم، در حقیقت گلوکز وارد سلولهای مغزی من میشه و باعث میشه که من بتونم صحبت بکنم، بدن رو میتونیم حرکت بدیم، و منبع سوخت ما عمدتاً قند یا گلوکزه. وقتی که انسولین کم میشه، گلوکز نمیتونه وارد سلول بشه. بنابراین مثل یک خیابونهایی میمونه که داخلش قند بالاست، داخل رگهای بدن ما گلوکز و مادهی سوخت بالاست، ولی به خونهها نمیتونه وارد بشه چون انسولینی وجود نداره.
اونها شروع میکنن از چربی به عنوان سوخت استفاده میکنن، وارد یه چرخهای میشه که چربیها میسوزه، آزاد میشه، و وارد جریان خون. فتی اسیدها وارد میشن و به کبد میرسن. کبد مقدار زیادی اسیدهای چرب رو که باهاشون برخورد میکنه، یه مقدار مصرف میکنه، اضافهاش وارد چرخهی تولید کتون میشه. کتون برای بدن ما مضره. و وقتی که کتون زیاد میشه، حالت اسیدی رو زیاد میکنه و بدن به اصطلاح دچار کتواسیدوز میشه که در بیماران دیابتی میشه کتواسیدوز دیابتی. علائمش چیه؟
بیماران اولاً در ۲۰٪ موارد دیابت نوع یک، خودش رو با کتواسیدوز نشون میده. یعنی از همون ابتدا. یعنی مادر میاد میگه که بچهی من چند وقته که تکرر ادرار پیدا کرده، ضعف و بیحالی پیدا کرده، تشنهشه و الان دچار کاهش سطح هوشیاری شده یا حالش خیلی بده. و بررسی میکنیم، میبینیم بله، دیابتی شده در ۲۰٪ موارد و دچار کتواسیدوز شده.
یا بیمارانی که دیابت نوع یک دارن و انسولین استفاده میکنن، انسولینشون رو به هر دلیلی فراموش بکنن یا نزنن، خصوصاً در بچهها در سنین نوجوانی که بالاخره خیلی از اوقات مقاومت میکنن برای تزریق انسولین، یا اینکه دچار یه بیماریای میشن، مثلاً سرماخوردگی، مثلاً تهوع، استفراغ.
فرد اشتهاش کم میشه، مادهی غذایی کم مصرف میکنه، فکر میکنه که خب انسولینم رو هم قطع باید بکنم، که این تصور اشتباهی هست که انسولینش رو قطع میکنه، وارد همون چرخهی کتواسیدوز میشه و قند وارد سلول نمیشه و چربی مصرف میشه و فرد با تهوع، استفراغ، درد شکم، ضعف و بیحالی، تشنگی شدید و اگر تشخیص داده نشه و درمان نشه، میره به سمت کما، کاهش سطح هوشیاری و خدای نکرده فرد دچار مرگ میشه. خب ما چی کار بکنیم که دچار کتواسیدوز دیابتی نشیم؟
اولاً توصیهمون این هست که به هیچ عنوان وعدهی غذایی که مصرف میکنیم، انسولینهامون رو قطع نکنیم. مخصوصاً اگر بیمار دیابت نوع یک داره، طبق دستور پزشک باید انسولینش رو به وقت و به موقع، قبل از وعدههای غذایی بزنه، انسولین طولانی اثرش رو بزنه و قندش هم مرتب چک بکنه. نکتهی بعدی این هستش که مایعات فراوان استفاده بکنه. بیماران دیابتی که قندشون بالاست، خیلی خوب هست حتی در روزهایی که مریض میشن. مثل هر فرد دیگه ممکنه دچار سرماخوردگی بشن، تب بکنن، دچار اسهال، استفراغ بشن.
تو اون روز انسولینشون رو قطع نکنن. ممکنه با دستور پزشک یک مقدار کاهش پیدا بکنه، ولی قطع نباید بشه. و مرتب مایعات فراوان استفاده کنن. مایعات غیرشیرین خیلی بهتره. و توصیهمون این هست که قندشون رو مرتب چک بکنن و اگر قند خون رفت بالا، بالای ۲۵۰، ۳۰۰ شد، حتماً کتون ادرار رو چک بکنن. کتون ادرار از طریق یک سری نوارهایی هست که تست تیپهایی هست که داخل ادرار زده میشه و آزمایشگاهها دارن، خیلی از اوقات داروخونهها ممکنه داشته باشن، که نشون میده کتون مثبت شده یا نه.
و اگر کتون مثبت بشه، فرد باید سریعاً مراجعه بکنه به بیمارستان و ممکنه حتی نیاز باشه که انسولین وریدی استفاده بکنه برای پیشگیری از کتواسیدوز دیابتی. بنابراین ما قانونی داریم به نام قانون روز بیماری برای عزیزانی که دیابت دارن و تحت درمان انسولین هستن. اگر دچار بیماریهای دیگری شدن که اشتهاشون کم شد، یک، انسولینشون نباید قطع بشه. دو، قندشون رو مکرر چک بکنن. قندهای ناشتا و بعد از غذا. اگر قندشون بالا رفت، کتون ادرار رو چک بکنن.
مایعات فراوان استفاده بکنن و اگر دچار تهوع، استفراغ، درد شکم، ضعف و بیحالی بودن، باید بدونن و بشناسن این بیماری رو و مراجعه بکنن برای ادامه درمان که در بیمارستان از طریق سرم، رسوندن مایعات و موارد دیگه مثل پتاسیم، مثل انسولین که دیگه کار ماست در بیمارستان انجام میدیم. ایشاالله که هیچوقت دچار کتواسیدوز دیابتی نشید.
تأیید علمی شده
- دکتر محمدرضا مهاجری طهرانیفوق تخصص غدد و متابولیسم، متخصص بیماریهای داخلی

پرسش و دیدگاه