هموگلوبین A۱C چیست؟ و عدد آن چه معنایی دارد؟
آیا رسیدن A1C به محدوده هدف یعنی قند خونم خوب کنترل شده است؟
لزوماً نه. A1C میانگین قند خون حدود دو تا سه ماه گذشته را نشان می‌دهد، اما افت‌وخیزهای روزانه را مشخص نمی‌کند. ممکن است میانگین قند سه ماهه شما در محدوده هدف باشد؛ اما افت‌وخیزهای قند خونتان زیاد باشد. بنابراین، برای ارزیابی کامل‌تر باید حتماً گزارش سنسور یا قندهای ثبت‌شده با گلوکومتر را هم بررسی کرد.
اگر تابه‌حال آزمایش قند خون انجام داده باشید، حتماً با عنوان «هموگلوبین A1C» برخورد کرده‌اید. هموگلوبین A1C یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای تشخیص و کنترل دیابت است. برخلاف آزمایش‌های لحظه‌ای قند خون، A1C میانگین قند خون شما در سه ماه گذشته را نشان می‌دهد و تصویری دقیق از وضعیت کلی قند خون شما ترسیم می‌کند.
اگر مبتلا به دیابت هستید و یا در معرض خطر آن قرار دارید، آگاهی از عدد A1C و تفسیر درست آن، نقش حیاتی در سلامت شما دارد. بی‌توجهی به A1C می‌تواند احتمال بروز عوارض دیابت را بالا برده و حتی جان شما را تهدید کند.
در این درس، توضیح می‌دهیم که هموگلوبین A1C چیست، عدد نرمال آن چند است، و چگونه می‌توان آن را کنترل کرد؛ همچنین تفاوت آن را با سایر تست‌های قند خون بررسی می‌کنیم و نکاتی که باید هنگام انجام این آزمایش در نظر داشته باشید را نیز توضیح می‌دهیم.
فهرست مطالب
آزمایش هموگلوبین A1C چیست؟
آزمایش هموگلوبین A1C یا (HbA1C)، میانگین سطح قند خون در سه ماه گذشته را نشان می‌دهد. برخلاف آزمایش قند خون ناشتا که فقط وضعیت همان لحظه را اندازه‌گیری می‌کند، A1C تصویری دقیق‌تر از وضعیت کلی قند خون، در طول یک بازۀ سه‌ماهه را ارائه می‌دهد. اما این عدد دقیقاً چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟
وقتی قند (گلوکز) وارد جریان خون می‌شود، بخشی از آن به هموگلوبین (پروتئینی که در گلبول‌های قرمز خون موجود است) می‌چسبد. هرچقدر میزان قند خون شما بیشتر باشد، درصد بیش‌تری از هموگلوبین به قند آغشته می‌شود. آزمایش A1C در واقع درصدی از هموگلوبین‌های آغشته به قند را اندازه‌گیری می‌کند.
ازآن‌جایی‌که طول عمر گلبول‌های قرمز تقریباً سه ماه است، این تست می‌تواند میانگین سطح قند خون شما در این بازه زمانی را نشان دهد. اگر عدد A1C شما بالا است، به این معنی است که در چند ماه اخیر قند خونتان بالا بوده؛ امری که می‌تواند نشانه‌ای از دیابت یا پیش دیابت باشد.
آزمایش هموگلوبین A1C چه کاربردی دارد؟
آزمایش A1C برای غربالگری و یا تشخیص موارد زیر استفاده می‌شود:
- دیابت نوع ۲: در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، آزمایش هموگلوبین A1C برای مشاهده نوسان کلی قند خون انجام می‌شود. آزمایش A1C ابزاری مهم برای پایش روند بیماری و بررسی میزان موفقیت در کنترل قند خون است. این آزمایش به پزشک و بیمار کمک می‌کند تا در صورت نیاز، تغییراتی در برنامه درمانی یا سبک زندگی ایجاد کنند.
- پیش دیابت: افرادی که در وضعیت پیش دیابت قرار دارند، می‌توانند از طریق این آزمایش وضع کلی قند خون خود را در ۳ ماه اخیر مشاهده کنند. این اطلاعات کمک می‌کند تا شما بدانید اقدامات پیشگیرانه‌تان تا چه اندازه مفید بوده است و اگر نیاز به اصلاح دارد، باید چه مواردی را در روند مراقبتی خود تغییر دهید. (دربارۀ پیش دیابت بیشتر بدانید!)
اگر به دیابت مبتلا هستید، نتیجه آزمایش A1C مانند یک آینه است که نشان می‌دهد طی سه ماه گذشته چقدر توانسته‌اید قند خونتان را کنترل کنید. A1C صرفاً میانگینی از قند خون شماست، نه نمره قبولی یا مردودی. این عدد قرار نیست شما را قضاوت کند، بلکه کمک می‌کند تا با پزشکتان درباره ادامه یا اصلاح درمان تصمیمات بهتری اتخاذ کنید.
حتی اگر عدد A1C شما بالا باشد، با تغییرات درست در تغذیه، فعالیت بدنی و مصرف داروها، می‌توانید آن را بهبود دهید. این مسیر زمان‌بر است، اما ممکن و قابل‌دستیابی است.
آزمایش هموگلوبین A1C چگونه انجام می‌شود؟
آزمایش هموگلوبین A1C یک تست ساده خون است که برخلاف دیگر آزمایش‌های قند خون، نیازی به ناشتایی ندارد و در هر زمان از روز قابل انجام است. آزمایش A1C معمولا به دو روش انجام می‌شود.
۱. نمونه‌گیری از ورید (روش آزمایشگاهی)
در این روش، خون به وسیلۀ یک سوزن از ورید بازو گرفته می‌شود و برای تحلیل به آزمایشگاه منتقل می‌گردد. این روش دقیق‌تر از روش دیگر است و معمولاً برای تشخیص دیابت استفاده می‌شود.
۲. نمونه‌گیری از نوک انگشت (روش سریع)
در روش نمونه‌گیری از نوک انگشت، با استفاده از سوزن کوچکی، قطره‌ای خون از نوک انگشت گرفته و در دستگاهی مخصوص قرار داده می‌شود. این دستگاه سطح A1C را در عرض چند دقیقه محاسبه می‌کند و نتیجه آن را در اختیارتان قرار می‌دهد. برخلاف روش قبلی، برای تشخیص دیابت از این روش استفاده نمی‌شود. به طور معمول افراد دیابتی از این روش برای پایش روند قند خون استفاده می‌کنند تا بتوانند از طریق داده‌های آن برنامۀ مراقبتی خود را بهبود ببخشند.
آزمایش هموگلوبین A1C چند وقت یک بار انجام می‌شود؟
بازۀ زمانی آزمایش A1C برای افراد مختلف، متفاوت است.
| وضعیت سلامت فرد | فاصلۀ زمانی پیشنهادی برای آزمایش | توضیحات تکمیلی |
| افراد مبتلا به دیابت کنترل‌شده | هر ۶ ماه یکبار | در صورت پایداری سطح قند خون و عدم تغییر در درمان |
| افراد مبتلا به دیابت کنترل‌نشده | هر ۳ ماه یکبار | برای ارزیابی اثربخشی درمان و مدیریت بهتر قند خون |
| افراد مبتلا به پیش دیابت | هر ۶ تا ۱۲ ماه | برای بررسی احتمال پیشرفت دیابت و یا بازگشت به وضعیت طبیعی |
| فراد سالم | هر ۳ سال یکبار | در صورت داشتن عواملی مثل چاقی و یا سابقۀ خانوادگی، ممکن است فاصلۀ زمانی کمتری پیشنهاد شود. |
اگرچه آزمایش A1C معمولاً به مبتلایان به دیابت و پیش دیابت توصیه می‌شود، اما از آن جایی که قند خون بالا هر کسی را تهدید می‌کند، پیشنهاد ما این است افرادی هم که به دیابت مبتلا نیستند، هر چند وقت یکبار این آزمایش را انجام بدهند تا از سلامتی و وضعیت قند خون خود مطمئن شوند.
عدد نرمال A1C چند است؟
نتیجه آزمایش A1C به‌صورت درصدی گزارش می‌شود و عدد آن بیانگر میانگین قند خون شما طی دو تا سه ماه گذشته است. بر اساس عدد به‌دست‌آمده، وضعیت قند خون در یکی از سه دسته زیر قرار می‌گیرد:
| مقدار A1C | تفسیر |
| ۵.۷ درصد | محدودۀ نرمال |
| ۵.۷ تا ۶.۴ درصد | پیش دیابت |
| ۶.۵ درصد و بالاتر | دیابت نوع ۲ |
در افراد سالم، مقدار A1C معمولاً زیر ۵.۷ درصد باقی می‌ماند. اما در افراد دیابتی، به دلیل آن‌که قند خون به طور مداوم بالا است، این عدد افزایش می‌یابد. برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، هدف این است که A1C زیر ۷ درصد باقی بماند؛ البته این هدف ممکن است بسته به شرایط سنی، مدت ابتلا به دیابت، بیماری‌های زمینه‌ای و نظر پزشک متفاوت باشد.
بالا رفتن A1C اتفاق خطرناکی است و احتمال بروز عوارض شدید دیابت مانند نابینایی را بیشتر می‌کند. بنابراین هرگز به آزمایش A1C بی‌توجه نباشید و حتما نتایج را با پزشکتان در میان بگذارید.
آزمایش A1C و میانگین قند خون تخمینی (eAG) چه فرقی دارند؟
گاهی در کنار عدد A1C اصطلاحی به نام eAG یا همان میانگین قند خون تخمینی هم در جواب آزمایش دیده می‌شود. این عدد در واقع تفسیر A1C به زبان قابل‌فهم‌تری است؛ چون به‌جای درصد، با واحدهایی مثل mg/dL (مثل همان چیزی که در دستگاه‌های خانگی تست قند خون می‌بینیم) نمایش داده می‌شود.
در ادامه نتایج eAG و A1C را مقایسه کرده و نسبت هر کدام با دیگری را نشان داده‌ایم. با دانستن این رابطه، می‌توانید وضعیت قند خونتان را درک کرده و به شکل بهتری دیابت را مدیریت کنید.
| A1C | eAG (mg/dL) |
| ۶ درصد | ۱۲۶ |
| ۶.۵ درصد | ۱۴۰ |
| ۷ درصد | ۱۵۴ |
| ۷.۵ درصد | ۱۶۹ |
| ۸ درصد | ۱۸۳ |
| ۸.۵ درصد | ۱۹۷ |
| ۹ درصد | ۲۱۲ |
| ۹.۵ درصد | ۲۲۶ |
| ۱۰ درصد | ۲۴۰ |
آیا هر کسی که A1C بالا داشته باشد، مبتلا به دیابت است؟
خیر، داشتن A1C بالای ۶.۵ درصد لزوماً به معنای ابتلا به دیابت نیست. در برخی شرایط، این عدد ممکن است به دلایلی غیر از دیابت بالا رفته باشد. از جمله:
- مصرف برخی داروها مانند کورتون‌ها یا استروئیدها
- بیماری‌های کوتاه‌مدت یا عفونت‌ها
- کم‌خونی (آنمی) و بعضی دیگر از اختلالات خونی
- خطا در جمع‌آوری، انتقال یا آنالیز نمونه خون
به همین دلیل، پزشکان تنها با یک آزمایش A1C تشخیص نمی‌دهند. آن‌ها معمولاً از چند آزمایش تکمیلی مانند تست قند خون ناشتا یا تکرار A1C استفاده می‌کنند تا مطمئن شوند. پس اگر A1C شما بالا بود، نگران نباشید. تفسیر دقیق آن بر عهده پزشک است و نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد.
A1C را جدی بگیرید!
اگر آزمایش A1C را جدی نگیرید و برای کنترل آن اقدام نکنید، ممکن است در بلندمدت با عوارض جدی و خطرناکی روبرو شوید. قند خون بالا به‌مرور زمان، باعث آسیب به رگ‌های خونی و اعصاب می‌شود و خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، نارسایی کلیه، کاهش بینایی یا حتی نابینایی، زخم‌های مقاوم در پا و قطع عضو را افزایش می‌دهد.
بی‌توجهی به A1C می‌تواند روی سلامت روان نیز تأثیر منفی بگذارد و منجر به افسردگی، اضطراب یا کاهش تمرکز شود.
اما خبر خوب این است که با پیگیری منظم هموگلوبین A1C، اصلاح سبک زندگی، تغذیه سالم، ورزش و مصرف دارو طبق نظر پزشک، می‌توان از این پیامدها پیشگیری کرد و کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری افزایش داد.
ما در دیابت ۳۶۵،مسیرهای آموزشی‌ای فراهم کرده‌ایم که در آن، مجرب‌ترین متخصصان این حوزه به شما کمک می‌کنند تا قند خون خود را به بهترین شکل مدیریت کنید. دیابت به هیچ‌وجه به معنای محدودیت نیست. فقط لازم است بدانید که چه‌طور باید دیابت را مدیریت کرده و به سبب آن از بروز عوارض جدی جلوگیری کنید.ما در مسیرهای آموزشی دیابت ۳۶۵ همین کار را کرده‌ایم؛ راهنمایی جامع و معتبر که همه‌چیز را دربارۀ دیابت به شما آموزش می‌دهد. خبر خوب این که این آموزش‌ها به صورت رایگان در اختیار شماست!
متن کامل ویدیو
حدود 3 دهه است که ما از یک متری استفاده می‌کنیم برای اینکه بفهمیم یک فرد دیابتی از کنترل مطلوب برخوردار بوده یا نه. این متری که ما استفاده می‌کنیم، اصطلاحاً بهش می‌گیم هموگلوبین A1C یا میانگین قند 3 ماهه. لازمه بدونیم که واقعاً این A1C از کجا اومد. حدود 50 سال پیش، در حقیقت در یکی از بیمارستان‌های تهران، یکی از پزشکان به نام ایران، آقای دکتر ساموئل رهبر، که یک ایمونولوژیست بودند و هماتولوژیست بودند، در حقیقت داشتند روی خون افراد بررسی می‌کردند. یک بیماری داشتند به اسم بی‌بی زبید خاتون.
وقتی روی خون این فرد مطالعات را انجام می‌دهند، متوجه می‌شوند که هموگلوبینی که در خون این فرد وجود دارد یک مقداری با افراد عادی متفاوت است. می‌آیند روی این فرد بررسی می‌کنند و متوجه می‌شوند که این فرد دیابتی است. سایر افرادی هم که در بیمارستان بستری بودند و مبتلا به دیابت بودند، وقتی که بررسی می‌شوند، می‌بینند که این‌ها هم همین داستان را دارند.
برای اولین بار دکتر رهبر متوجه می‌شود که در حقیقت قندی که در خون افراد دیابتی وجود دارد می‌تواند در پروتئینی که در گلبول قرمز ما وجود دارد و ما بهش می‌گوییم هموگلوبین، شنیدین حتماً که اگر بالا باشد می‌گوییم فرد غلظت خون دارد و اگر پایین باشد می‌گوییم کم‌خونی دارد، متصل می‌شود و این اتصال یک اتصال برگشت‌ناپذیر است. یعنی وقتی قند آمد به گلبول قرمز چسبید، اصطلاحاً می‌گوییم گلبول قرمز ما را قندی می‌کند و این تا آخر عمر گلبول قرمز ما که حدود 3 ماهه بهش در حقیقت چسبیده باقی می‌ماند.
حالا اگر ما بیاییم بشماریم که چه درصدی از گلبول‌های قرمز ما قندی شده‌اند یا قند آمده به این‌ها چسبیده، متوسط قند خون یک فرد را در طول 3 ماه گذشته ما می‌توانیم محاسبه بکنیم. کشفی که آقای دکتر رهبر آن سال انجام شد، همان‌طور که اشاره کردیم، 3 دهه است به عنوان مهم‌ترین متر کنترل قند ازش در دنیا و در تمام مطالعات دارد استفاده می‌شود. و امروز این در حقیقت هموگلوبین A1C نه تنها میانگین قند خون 3 ماهه یک فرد را نشان می‌دهد و وضعیت کنترل آن را نشان می‌دهد، بلکه به عنوان یک معیار تشخیص هم شده.
یعنی ما برای تشخیص دیابت یک فرد هم می‌توانیم از هموگلوبین A1C استفاده کنیم. به طوری که میزان این هموگلوبین A1C در افراد سالم زیر 5.7 است. اگر بین 5.7 تا 6.4 باشد، فرد پیش‌دیابت است و فردی که هموگلوبین A1C بالای 6.4 داشته باشد به عنوان دیابتی محسوب می‌شود. منتها نکته‌ای که وجود دارد و باید خیلی بهش توجه بکنیم این است که اندازه‌گیری این آزمایش توسط روش‌های مختلفی انجام می‌شود. ولی آن چیزی که استاندارد است، روشی است به اسم HPLC.
متأسفانه در کشور ما و خیلی از کشورهای دنیا، حتی در آمریکا، انجام این آزمایش استاندارد نشده. یعنی آزمایشگاه‌هایی که با روش غیر از HPLC انجام می‌دهند ممکن است نتیجه‌شان خیلی درست نباشد. و یادمان باشد که این آزمایش مثبت و منفی‌های کاذبی هم دارد. مثل در زمانی که فرد دچار انواع کم‌خونی باشد، هموگلوبینوپاتی داشته باشد یا اینکه نارسایی‌های کبدی یا کلیوی داشته باشد، ممکن است مقادیر این آزمایش متفاوت بیاید و از آن عدد واقعی به دور باشد یا بالاتر از حد واقعی یا پایین‌تر از حد واقعی.
بنابراین هموگلوبین A1C حتماً باید با SMBG یا کنترل‌هایی که فرد توسط گلوکومتر در منزل انجام می‌دهد یا احیاناً اگر پایشگر قند یا CGM دارد، تطبیق داده بشه و این عددها را ما بتونیم با همدیگه مطابقت خوبی بدیم.
داستان دیگه‌ای که در مورد هموگلوبین A1C وجود داره اینه که امروز یک مقدار رنگش در کنترل دیابت افراد دیابتی که تحت درمان با انسولین هستند و ممکنه قند خون این‌ها در طول روز نوسان بکنه، این کم‌رنگ‌تر شده. چرا؟ چون که در حقیقت هموگلوبین A1C میانگین قند فرد رو نشان میده.
من یک مثال ساده براتون بزنم. اگر یک بچه‌ای در مدرسه فرض کنیم معدلش 17 شده، ما از نمرات این فرد خبر نداریم. ممکنه همه درس‌های این بچه 17 باشه، ممکنه این بچه یک تعدادی نمرات 20 و یک تعدادی نمرات کمتر داشته باشد و میانگین اون‌ها 17 شده باشد.
پس در حقیقت A1C نوسانات قند رو نشون نمیده. و چیزی که امروز برای ما مهمه در ایجاد عوارض، همون نوسانات قنده. یه فرد دیابتی متأسفانه وقتی انسولین می‌زنه ممکنه در طول هفته قندهای 300، 400 رو تجربه بکنه و از اون‌ور مرتب دچار افت قند خون بشه. در صورتی که این فرد میانگین قند نرمالی داشته باشه و میانگین قندش حدود 7 باشه. چون اون چیزی که ما در حقیقت در اکثر افراد دیابتی واسمون قابل قبوله که یک A1C بین 6.5 تا 7 داشته باشند.
خب در بچه‌های خیلی کوچولو، پیش از سنین دبستان یا در افراد مسن ممکنه یه عددهای بالاتری مثلاً تا 8 قابل قبول باشه. برعکسش در شرایطی مثل بارداری ممکن است A1Cها رو بین 6 تا 6.5 در نظر بگیریم که مشکلات دیابت رو کمتر بکنه.
بنابراین در افرادی که واقعاً نوسانات قند دارن، امروز یک جایگزینی اومده به جای A1C به عنوان Time in Range ازش یاد می‌کنیم. Time in Range یعنی چی؟ یعنی افرادی که امروز میان پایشگرهای قند رو نصب می‌کنند، CGM نصب می‌کنند، این‌ها هر 5 دقیقه یک بار قند خونشان چک میشه. و ما می‌تونیم مثلاً در پایان هر ماه این اپلیکیشنی که این سنسور داره به ما بگه که چند درصد قند خون‌های این فرد در محدوده طبیعی بوده. که ما بهش اصطلاحاً می‌گوییم Time in Range یا زمانی که قند در محدوده طبیعی سپری میشه.
امروز توصیه میشه که افراد دیابتی حتماً اون‌هایی که نوسانات قند دارند از این پایشگرها حتی به طور موقت استفاده کنند تا ما نوسانات قندشون رو متوجه بشیم و ببینیم که واقعاً چند درصد قندهای این فرد در محدوده طبیعیه. اون چیزی که امروز همه مراجع بین‌المللی بهش اعتقاد دارند اینه که ما باید بیش از 70 درصد قندهامون در محدوده طبیعی باشد، کمتر از 5 درصد قندهامون افت قند داشته باشیم که از این 5 درصد کمتر از 1 درصدش افت قند خون شدید باشه. و قندهای بالا رو هم بیشتر از 25 درصد تجربه نکنیم.
پس این رو باید بگیم با اینکه A1C مدت‌های مدیدی بوده که مهم‌ترین متر ما در کنترل قند خون محسوب می‌شده، شاید در آینده نزدیک با فراگیر شدن سنسورهای قند خون، جای خودش رو به Time in Range بده و همون‌طور که در خیلی از مطالعات هم ما امروز می‌بینیم که در حقیقت به جای هموگلوبین A1C از Time in Range داره استفاده میشه.
تأیید علمی: دکتر سعید کلباسی
- دکتر امیرکامران نیکوسخندیابتولوژیست
پرسش و دیدگاه