هایپرگلیسمی یا افزایش قند خون چیست؟

هایپرگلیسمی یا افزایش قند خون به شرایطی گفته می‌شود که در آن میزان گلوکز در خون بیشتر از سطح طبیعی قرار می‌گیرد. این وضعیت بیشتر در افراد مبتلا به دیابت دیده می‌شود و بر اثر عواملی مانند استرس شدید، بیماری‌ها یا مصرف برخی داروها تشدید می‌شود.

هایپرگلیسمی چیست؟

هایپرگلیسمی یا افزایش قند خون، زمانی اتفاق می‌افتد که میزان گلوکز (قند) موجود در خون بالاتر از حد طبیعی باشد. گلوکز سوخت اصلی بدن برای تولید انرژی است و انسولین (هورمونی که توسط پانکراس ترشح می‌شود) وظیفه دارد قند موجود در خون را به سلول‌ها منتقل کند. وقتی انسولین کافی در بدن وجود نداشته باشد یا بدن نسبت به انسولین مقاوم شود، قند خون افزایش پیدا می‌کند و فرد دچار هایپرگلیسمی می‌شود.

بیشتر بدانید: (تفاوت دیابت نوع ۱ و نوع ۲ چیست؟)

هایپرگلیسمی اغلب در افراد مبتلا به دیابت رخ می‌دهد، اما می‌تواند نشانه‌ای از پیش‌دیابت یا حتی سایر مشکلات متابولیک نیز باشد. اگر این وضعیت به‌موقع کنترل نشود، می‌تواند به اعصاب، رگ‌های خونی، بافت‌ها و اندام‌های حیاتی بدن آسیب برساند.

در موارد شدید، هایپرگلیسمی ممکن است به کتواسیدوز دیابتی (DKA) منجر شود که یک عارضه حاد بوده و نیاز به درمان فوری دارد.

بیشتر بدانید: (کتواسیدوز دیابتی چیست؟) (پیش‌دیابت چیست؟)

سطح قند خون در هایپرگلیسمی چه قدر است؟

اگر می‌خواهید بدانید که آیا دچار هاپرگلیسمی هستید یا نه، می‌توانید میزان سطح قند خون خود را موردبررسی قرار دهید.

باید توجه داشته باشید که سطح قند خون در هایپرگلیسمی، به نسبت افراد و زمان‌هایی که تست قند خون انجام می‌گردد متفاوت است.

در ادامه، سطح قند خون در هایپرگلیسمی به نسبت افراد و زمان تست قند خون را مورد اشاره قرار داده‌ایم.

• در افراد بدون دیابت: قند خون ناشتا (پس از ۸ ساعت بدون غذا) بیش از ۱۲۵ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر.
• در افراد با پیش‌دیابت: قند خون ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر.
• در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲: معمولاً قند خون ناشتا بالای ۱۲۵ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر.
• در افراد مبتلا دیابت نوع ۱ (هنگام تشخیص): اغلب قند خون بالای ۲۵۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر.
• در بیماران دیابتی پس از وعده غذایی: اگر سطح قند خون بیشتر از ۱۸۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر باشد، هایپرگلیسمی در نظر گرفته می‌شود.

چه عواملی منجر به هایپرگلیسمی می‌شود؟

وقتی بدن شما غذا را تجزیه می‌کند، کربوهیدرات‌ها به نوعی قند به نام گلوکز تبدیل می‌شوند و انرژی مورد نیاز بدنتان از آن تأمین می‌گردد. گلوکز برای آنکه به عنوان منبع انرژی مورداستفادۀ بدن قرار بگیرد، می‌بایست وارد جریان خون بشود. گلوگز برای ورود به سلول‌های بدن، نیازمند به هورمونی به نام انسولین است که توسط پانکراس تولید می‌شود.

وقتی قند خون بالا می‌رود، پانکراس انسولین ترشح می‌کند تا گلوکز وارد سلول‌ها شود. کبد و عضلات نیز گلوکز اضافی را ذخیره می‌کنند تا سطح قند خون طبیعی بماند.

دیابت این فرآیند را مختل می‌کند. در دیابت نوع ۲، بدن در برابر انسولین مقاومت کرده و یا مقدار کافی از آن تولید نمی‌کند، بنابراین قند، در خون باقی می‌ماند.

یکی از دلایل اصلی هایپرگلیسمی، مقاومت به انسولین است که عامل اصلی دیابت نوع ۲ نیز محسوب می‌شود. مقاومت به انسولین زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های ماهیچه، چربی و کبد نسبت به انسولین واکنشی غیرطبیعی نشان دهند. در نتیجه بدن برای متعادل‌کردن قند خون، به مقادیر بیشتری انسولین نیاز پیدا خواهد کرد. اگر انسولین کافی در دسترس بدن نباشد، هایپرگلیسمی ایجاد می‌شود.

برخی دلایل مقاومت به انسولین عبارت‌اند از:

• چاقی (به‌ویژه تجمع چربی اطراف شکم و اندام‌ها).
• کم‌تحرکی.
• مصرف غذاهای فرآوری‌شده و پرکربوهیدرات و چربی‌های اشباع.
• مصرف برخی داروها مانند کورتیکواستروئیدها و بعضی داروهای فشار خون، HIV و درمان‌های مربوط به سلامت روان.

زمانی که دیابت دارید، قند خونتان ممکن است در شرایط زیر افزایش یابد:

• فراموش کردن یا مصرف نکردن انسولین یا داروهای خوراکی کاهنده قند خون
• مصرف بیش از حد کربوهیدرات نسبت به مقدار انسولین تزریق‌شده، یا مصرف کلی زیاد کربوهیدرات
• ابتلا به عفونت
• بیماری
• قرار گرفتن در شرایط استرس
• کاهش فعالیت بدنی یا کم‌تحرکی
• انجام فعالیت بدنی شدید، به‌ویژه وقتی قند خون بالا و سطح انسولین پایین باشد
• پدیده سحرگاهی

پدیده سحرگاهی زمانی رخ می‌دهد که قند خون معمولاً بین ۴ تا ۸ صبح، افزایش پیدا می‌کند. پژوهشگران دقیقاً نمی‌دانند علت آن چیست، اما معتقدند ترشح هورمون‌هایی مانند هورمون رشد و کورتیزول در طول شب، مقاومت به انسولین را افزایش داده و قند خون را بالا می‌برد.

دلایل بالا بودن قند خون در صبح می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• کمبود انسولین در شب قبل.
• مصرف دوز نادرست داروی دیابت در شب گذشته.
• مصرف کربوهیدرات قبل از خواب.

افرادی که دیابت ندارند هم ممکن است دچار قند خون بالا شوند. دلایل این وضعیت می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• سندرم کوشینگ: یک بیماری نادر که در آن سطح هورمون کورتیزول برای مدت طولانی بالا می‌ماند. یکی از علائم آن قند خون بالاست.
• بیماری‌های پانکراس: یکی از وظایف پانکراس تولید انسولین و گلوکاگون و انتقال آن‌ها به خون است. بیماری‌هایی مانند پانکراتیت یا سرطان پانکراس می‌توانند این فرآیند را مختل کرده و باعث بالارفتن قند خون بشوند.
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): در این بیماری تخمدان‌ها مقدار زیادی هورمون مردانه (آندروژن‌ها) تولید می‌کنند. علت دقیق PCOS مشخص نیست، اما بسیاری از مبتلایان به این بیماری مقاومت به انسولین دارند.

علائم و نشانه‌های هایپرگلیسمی چیست؟

هایپرگلیسمی معمولاً تا زمانی که سطح قند خون (گلوکز) بالای ۱۸۰ تا ۲۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر (mg/dL) یا ۱۰ تا ۱۱.۱ میلی‌مول بر لیتر (mmol/L) قرار نگیرد، علائمی را نشان نمی‌دهد.

علائم هایپرگلیسمی به‌تدریج و طی چند روز یا چند هفته ظاهر می‌شوند. هرچه سطح قند خون برای مدت طولانی‌تری بالا بماند، علائم می‌توانند جدی‌تر بشوند.

توجه داشته باشید برخی از افراد که برای مدت زیادی به دیابت نوع ۲ مبتلا هستند، ممکن است با وجود سطح بالای قند خون هیچ علامتی نشان ندهند.

علائم و نشانه‌های دیابت را می‌توان به دو دستۀ اولیه و طولانی‌مدت تقسیم کرد.

۱. علائم اولیه هایپرگلیسمی

شناسایی زودهنگام علائم هایپرگلیسمی، می‌تواند به تشخیص و درمان سریع آن کمک کند. علائم اولیه هایپرگلیسمی عبارت‌اند از:

• تکرر ادرار
• تشنگی زیاد
• تاری دید
• احساس ضعف یا خستگی غیرمعمول
• سردرد

۲. علائم طولانی مدت هایپرگلیسمی

هایپرگلیسمی اگر در طولانی‌مدت بر طرف نشود، نشانه‌های زیر را بروز می‌دهد:

• خستگی
• کاهش وزن
• عفونت‌های قارچی واژن (در بانوان)
• عفونت‌های پوستی
• دیر بهبود یافتن بریدگی‌ها و زخم‌ها

۳. کتواسیدوز دیابتی

اگر هایپرگلیسمی درمان نشود، می‌تواند به کتواسیدوز دیابتی (DKA) تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن کمبود انسولین و افزایش «کتون‌ها»، به اسیدی شدن خون منجر می‌گردد. کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت اورژانسی است که می‌تواند منجر به کما یا مرگ شود.

علائم کتواسیدوز شامل موارد زیر است:

• بوی میوه‌ای در نفس
• خشکی دهان
• درد شکمی
• تهوع و استفراغ
• تنگی نفس
• گیجی
• از دست دادن هوشیاری

بیشتر بدانید: (کتواسیدوز دیابتی چیست و چه علائمی دارد؟)

عوارض هایپرگلیسمی چیست؟

زندگی با هایپرگلیسمی می‌تواند مشکلات دیگری را نیز به همراه داشته باشد؛ برخی از این مشکلات نیازمند مراقبت فوری هستند و برخی دیگر ممکن است در طول زندگی فرد باقی بمانند.

عوارض بلندمدت هایپرگلیسمی

اگر هایپرگلیسمی درمان نشود، می‌تواند باعث بروز مشکلات مزمن زیر شود:

• بیماری‌های قلبی و عروقی (آسیب به قلب و رگ‌های خونی)
• آسیب عصبی (نوروپاتی)
• آسیب کلیه (نفروپاتی دیابتی) یا نارسایی کلیه
• آسیب به رگ‌های خونی چشم (رتینوپاتی دیابتی)
• کاهش جریان خون یا آسیب به اعصاب پا (زخم پای دیابتی)
• مشکلات استخوانی و مفصلی
• عفونت‌های لثه و دندان

عوارض اورژانسی هایپرگلیسمی

برخی شرایط ناشی از بالا بودن بیش از حد قند خون نیاز به درمان فوری دارند:

• کتواسیدوز دیابتی: این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که کمبود انسولین همراه با سطح بالای کتون‌ها باعث اسیدی شدن خون می‌شود.
• وضعیت هایپراسمولار هایپرگلیسمیک: زمانی که بدن انسولین تولید می‌کند اما عملکرد درستی ندارد، این حالت ایجاد می‌شود. در این شرایط، سطح قند خون، بدون بروز کتواسیدوز، به بیش از ۶۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر می‌رسد. وضعیت هایپراسمولار هایپرگلیسمیک می‌تواند باعث دهیدراته شدن شدید بدن شود.

هر دو وضعیت می‌توانند منجر به کما شده و در صورت عدم درمان، حتی به مرگ بیانجامند.

قند خون خود را در اختیار بگیرید!

هایپرگلیسمی یکی از مهم‌ترین مشکلاتی است که می‌تواند سلامت افراد مبتلا به دیابت و حتی افراد غیر دیابتی را تهدید کند. بهترین راهکار برای مقابله با هایپرگلیسمی، همکاری مستمر با پزشک، مشاوران تغذیه و همچنین انجام تست‌های منظم است. با افزایش آگاهی، پایبندی به درمان و استفاده از ابزارهای مدرن، می‌توان کیفیت زندگی را بهبود داد و خطر عوارض ناشی از افزایش قند خون را به حداقل رساند.

دوره‌های آموزشی دیابت ۳۶۵، به شما یاد می‌دهند چگونه سطح قند خون خود را کنترل کنید، علائم هشداردهنده را بشناسید و اقدامات پیشگیرانه و درمانی مناسب را انجام دهید، تا زندگی سالم و ایمن‌تری داشته باشید.

شما می‌توانید همین حالا متناسب با نوع دیابت خود (نوع ۱ یا نوع ۲) دوره آموزشی متناسب را انتخاب کرده و یک‌بار برای همیشه، عوارض دیابت را از خود دور کنید.