کتواسیدوز دیابتی (DKA) چیست؟ علائم کتواسیدوز و عوامل آن

کتواسیدوز دیابتی یکی از عوارض جدی دیابت است که در صورت بی‌توجهی می‌تواند زندگی فرد را به‌شدت تهدید کند. کتواسیدوز دیابتی زمانی رخ می‌دهد که سطح انسولین بدن به‌شدت کاهش پیدا کند و سلول‌ها نتوانند از قند خون برای تأمین انرژی استفاده کنند. در این شرایط، بدن به سراغ چربی‌ها می‌رود و همین موضوع باعث تولید مواد اسیدی به نام کتون می‌شود. تجمع این کتون‌ها در خون، محیط بدن را اسیدی کرده و مشکلات متعددی را به دنبال می‌آورد.

کتواسیدوز دیابتی (DKA) چیست؟

کتواسیدوز دیابتی یا DKA زمانی رخ می‌دهد که بدن به مقدار کافی هورمون انسولین تولید نکند. انسولین نقش اصلی را در ورود قند خون (گلوکز) به سلول‌ها و تولید انرژی ایفا می‌کند. وقتی انسولین کافی در بدن وجود نداشته باشد، سلول‌ها به انرژی نمی‌رسند و بدن برای جبران، شروع به تجزیه چربی‌ها می‌کند. این فرایند باعث تولید موادی اسیدی به نام «کتون» می‌شود. تجمع بیش از حد کتون در خون تعادل بدن را بر هم زده و خون را بیش از حد اسیدی می‌کند؛ وضعیتی که به آن کتواسیدوز دیابتی می‌گویند.

اگر این مشکل به‌موقع شناسایی و درمان نشود، می‌تواند به‌طور جدی جان فرد را تهدید کند. نشانه‌های DKA معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند، اما اگر به‌خوبی شناخته شوند، می‌توان از بروز آن پیشگیری یا در مراحل اولیه آن را درمان کرد.

اگر سطح قند خون شما بالاتر از ۲۴۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر باشد، توصیه می‌شود هر ۴ تا ۶ ساعت یک بار، کتون خون یا ادرار خود را بررسی کنید. به‌طور کلی، شروع کتواسیدوز دیابتی از سطح حدود ۲۵۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر در نظر گرفته می‌شود. اگر قند خونتان بالاتر از محدوده هدف است، باید حتماً با پزشک خود مشورت کنید.

در صورتی‌که قند خون به ۳۰۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر یا بیشتر برسد و پایین نیاید و یا همراه با علائمی مثل استفراغ مکرر، خستگی شدید یا تنگی نفس باشد، لازم است فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

بیشتر بدانید: (چگونه از کتواسیدوز دیابتی پیشگیری کنیم؟)

علائم کتواسیدوز دیابتی چیست؟

علائم کتواسیدوز دیابتی به دو نوع علایم اولیه و پیشرفته تقسیم می‌شوند. شناسایی و آگاهی از این علائم نقش مهمی در پیشگیری از این عارضه و جلوگیری از ایجاد وضعیت خطرناک آن دارد.

در ادامه به هر یک از انواع علائم کتواسیدوز دیابتی می‌پردازیم.

۱. علائم اولیه کتواسیدوز دیابتی

علائم کتواسیدوز دیابتی می‌توانند خیلی سریع ظاهر شوند و حتی ممکن است نخستین نشانه‌هایی باشند که بروز دیابت را آشکار کنند. نشانه‌های اولیه کتواسیدوز دیابتی عبارت‌اند از:

• تکرر ادرار (بیش از حد معمول)
• تشنگی شدید
• سردرد شدید
• دهیدراته شدن (کم‌آبی بدن)
• قند خون بالاتر از ۲۵۰ mg/dL
• سطح بالای کتون

۲. علائم پیشرفته کتواسیدوز دیابتی

اگر مراقبت و درمان کتواسیدوز به موقع انجام نشود، بدن نشانه‌های شدیدتری بروز می‌دهد. این علائم موارد زیر را شامل می‌شوند:

• حالت تهوع یا استفراغ
• خشکی دهان و پوست
• ضعف یا گرفتگی عضلات
• خستگی شدید یا خواب‌آلودگی
• گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
• بوی شیرین یا میوه‌ای در تنفس
• قرمزی و داغی غیرعادی صورت
• درد شکمی
• مشکلات تنفسی (نفس‌نفس زدن، سختی در نفس کشیدن)

۳. چه زمانی باید فوری به اورژانس مراجعه کنیم؟

کتواسیدوز دیابتی می‌تواند بسیار خطرناک و حتی تهدیدکنندۀ زندگی باشد. اگر با هر یک از علائم زیر مواجه شدید، بهتر است وقت را تلف نکرده و سریعاً به اورژانس مراجعه نمایید:

• بالا بودن کتون به همراه وجود علائم DKA
• قند خون بالای ۳۰۰ mg/dL که پایین نمی‌آید
• استفراغ مداوم بیش از دو ساعت
• ناتوانی در خوردن یا نوشیدن
• نفس با بوی میوه‌ای یا شیرین
• گیجی، خستگی شدید یا احساس منگی
• تنگی نفس یا سختی در نفس کشیدن

چه عواملی منجر به کتواسیدوز دیابتی می‌شود؟

همان‌طور که پیش‌تر بدان اشاره کردیم، کتواسیدوز دیابتی معمولاً زمانی رخ می‌دهد که بدن از انسولین کافی برخوردار نباشد و برای دریافت انرژی لازم، به جای قند، چربی‌ها را به‌عنوان سوخت مصرف کند. این فرایند باعث سوختن اسید‌ها به نام کتون می‌شود و اگر این روند ادامه پیدا کند، میزان کتون‌ها در بدن افزایش یافته و تعادل شیمیایی خون و به تبع آن، کل بدن را برهم می‌زند.

عواملی وجود دارند که می‌توانند باعث افزایش قند خون و کاهش انسولین شوند و در نتیجه احتمال سوزاندن چربی و تجمع کتون‌ها در بدن بیشتر شود. از جمله این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مصرف نکردن دوزهای انسولین یا مدیریت نادرست دیابت: اگر به طور مکرر دوزهای انسولین یا داروهای دیگر خود را فراموش کنید و یا مقداری که پزشک برایتان تجویز کرده، مناسب نباشد، سطح قند خون از هدف تعیین‌شده فاصله می‌گیرد. در این شرایط، خطر ابتلا به کتواسیدوز دیابتی بیشتر است.
• زمان تشخیص دیابت: افرادی که نمی‌دانند دیابت دارند یا به‌تازگی متوجه ابتلای خود شده‌اند، بیشتر در معرض خطر DKA قرار دارند. دلیل آن احتمالاً این است که هنوز تجربه کافی برای مدیریت بیماری خود ندارند.
• شیوه دریافت انسولین: افرادی که انسولین را به‌صورت تزریقی دریافت می‌کنند، بیشتر از کسانی که از پمپ انسولین استفاده می‌کنند، در معرض کتواسیدوز دیابتی قرار دارند. با این حال، اگر پمپ انسولین مسدود شود یا درست کار نکند، باز هم احتمال DKA وجود دارد؛ زیرا بدن تا زمان برطرف شدن مشکل پمپ، انسولین کافی دریافت نخواهد کرد.
• استفاده از انسولین تاریخ‌گذشته یا فاسد: اگر انسولین خراب یا منقضی شده باشد، ممکن است اثر لازم را نداشته باشد.

عوامل دیگر که می‌توانند منجر به کتواسیدوز دیابتی شوند عبارت‌اند از:

• بیماری یا استرس: هنگام بیماری یا فشار روحی، بدن هورمون‌هایی همچون آدرنالین و کورتیزول بیشتری تولید می‌کند. این هورمون‌ها با عملکرد انسولین تداخل کرده و مانع ورود قند به سلول‌ها می‌شوند. در چنین شرایطی باید با پزشک خود مشورت کنید تا در صورت نیاز دوز انسولین شما افزایش پیدا کند و یا راهکاری برای کنترل استرس انجام دهید.

• عفونت‌ها: برخی بیماری‌های رایج مانند عفونت‌های ادراری (UTI) یا ذات‌الریه گاهی باعث بروز DKA می‌شوند.
• آسیب‌دیدگی یا جراحی: در این شرایط نیز بدن هورمون‌های استرس بیشتری آزاد می‌کند که با عملکرد انسولین تداخل کرده و می‌توانند منجر به DKA شوند.
• سکته قلبی، سکته مغزی و لخته شدن خون: مشکلاتی که مربوط به قلب، ریه‌ها و گردش خون هستند نیز می‌توانند باعث بروز کتواسیدوز دیابتی شوند.
• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده): این بیماری می‌تواند یکی از عوامل ایجاد DKA باشد و همچنین یکی از نشانه‌های آن. بسیاری از افراد مبتلا به پانکراتیت، دچار درد شدید شکمی می‌شوند.
• بارداری: بارداری نحوه پردازش قند و سایر مواد مغذی را در بدن تغییر می‌دهد. به همین دلیل، زنان باردار مبتلا به دیابت بیشتر در معرض خطر این عارضه هستند.
• الکل، مواد مخدر و برخی داروها: مصرف الکل یا مواد مخدر مانند کوکائین می‌تواند احتمال بروز DKA را افزایش دهد. همچنین برخی داروها مانند کورتیکواستروئیدها، داروهای مدر (ادرارآور) و داروهایی که برای درمان اختلالات جدی روانی استفاده می‌شوند، می‌توانند منجر به بروز این عارضه شوند.

چگونه از کتواسیدوز دیابتی پیشگیری کنیم؟

برای پیشگیری از کتواسیدوز دیابتی، در مرحله اول لازم است که چیستی این عارضه را بشناسیم و سپس با توجه به آگاهی‌ای که از کتواسیدوز دیابتی و عواملی که منجر به آن می‌شود به دست آورده‌ایم، اقدامات پیشگیرانه را آغاز کنیم.

برای پیشگیری متناسب و تاثیرگذار، ابتدا باید بدانید که چه افرادی معمولاً بیشتر در معرض این عارضه بوده و خطر بیشتری تهدید‌شان می‌کند. سپس با توجه به شناختی که از وضعیت دیابت خود دارید، اقدامات پیشگیرانه را به طور جدی آغاز کرده و حتی در صورت نیاز و تجویز پزشک، از داروها استفاده نمایید.

ما در مقالۀ «چگونه از کتواسیدوز دیابتی جلوگیری کنیم؟ راه‌های درمان کتواسیدوز دیابتی» به تمامی این موارد پرداخته و شما را در پیشگیری از این عارضه خطرناک، یاری کرده‌ایم.

پیش از بحران پیشگیری کنید

کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت جدی و تهدیدکننده زندگی است. آگاهی از علائم و توجه به نشانه‌های اولیه کتواسیدوز دیابتی می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از پیشرفت آن داشته باشد. تشخیص سریع و مراجعه فوری به مراکز درمانی، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند جان بیمار را نجات دهد. افراد مبتلا به دیابت باید به‌طور منظم سطح قند خون خود را بررسی کرده و در صورت مشاهده تغییرات غیرمعمول، فوراً اقدام کنند.

یک سبک زندگی سالم شامل تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و پایبندی به مصرف داروها، به همراه مراجعات دوره‌ای به پزشک، می‌تواند تا حد زیادی خطر بروز کتواسیدوز دیابتی را کاهش دهد.

شما می‌توانید با شرکت در دوره‌های آموزشی دیابت ۳۶۵ فرصتی ارزشمند برای یادگیری مدیریت بحران‌ها و افزایش آگاهی در زمینه مراقبت از خود فراهم کنید.